Podstawy anatomii i ergonomii podczas siedzenia w wózku inwalidzkim

Ruchy wewnątrz ciała pojawiają się podczas stania, chodzenia i siedzenia. Niniejsze krótkie opracowania zajmuje się jedynie ruchami podczas siedzenia.

W celu osiągnięcia dobrej równowagi ciała podczas siedzenia potrzebna jest nam wiedza na temat fizycznych zasad mających wpływ na siedzenie. W tym niewielkim opracowaniu pokrótce wyjaśnię, jak tworzy się i utrzymuje równowagę mechaniczną. Podam także kilka prostych zasad, jak równowagę można osiągnąć.

Na zachowanie równowagi w pozycji siedzącej duży wpływ ma ułożenie ciała oraz grawitacja. Inne czynniki takie jak tarcie, środek ciężkości i temperatura także wpływają na pozycję siedzącą.

- Niewielkie siły mogą utrzymać równowagę ciała, lecz nie mogą jej przywrócić.
- Niewielki wysiłek mięśni może utrzymać równowagę szkieletu, lecz nie może jej przywrócić.
- Niestabilność - równowaga. Niewielka tendencja do upadnięcia. Za pomocą niewielkiej siły można zapobiec upadnięciu (np. z pozycji stojącej do siedzącej).
- Niestabilność - nierównowaga. Silna tendencja do upadnięcia. Aby zapobiec upadkowi, potrzebna jest duża siła (na przykład, kiedy górna część ciała jest wychylona do przodu).
- Stabilność w stanie zbliżonym do równowagi. Pozycja środka ciężkości jest stabilna, lecz może to łatwo ulec zmianie. Inny przykład: opieranie się o ścianę w pozycji stojącej, siedzenie i opieranie się o oparcie krzesła.
- Stabilność. Pozycja środka ciężkości jest stabilna. Do zmiany pozycji potrzebna jest duża siła (na przykład: pozycja leżąca)

Przykłady te pokazują, że w stabilnej pozycji siedzącej do utrzymania równowagi ciała potrzeba niewielkiego wysiłku mięśni. Na odwrót, w pozycji niestabilnej do utrzymania równowagi potrzeba dużej siły. Tak więc, równowaga tworzy dobre warunki dla wykonywania ruchów i czynności. Właściwa pozycja siedząca oznacza podparcie, czyli stabilność.

Ciało jako żywy system mechaniczny

Przy rozważaniach dotyczących pozycji ciała warunki fizjologiczne są sprawą drugorzędną, lecz mimo to są decydującym czynnikiem określającym zdolność ciała do funkcjonowania. Tworzą one także podstawy mechaniki.

Ciało ludzkie to dynamiczny organ poddawany ciągłym zmianom. W warunkach prawidłowych i ciągłych symulacji fizycznych, ciało rozwija i utrzymuje swoje funkcje. Nasze zmysły mają właściwość natychmiastowego reagowania na bodźce, które są odbierane bez przerwy.

Mając to na względzie, musimy cały czas pamiętać, że wózek dopasowujemy do skomplikowanego ludzkiego organizmu, a nie do "statycznej maszyny".

Na szkielet działają zarówno bodźce zewnętrzne, jak i wewnętrzne. Jest on skonstruowany jako dynamiczny układ. Wszystkie ruchy bezpośrednie i pośrednie wpływają na inne części szkieletu. Na przykład, pozycja stóp ma wpływ na pozycję bioder, a w ten sposób pośrednio na miednicy i kręgosłupa. Miednica i kręgosłup ze swojej strony mają wpływ na ułożenie głowy i ramion. Te "związki" są bardzo istotne dla odpowiedniej pozycji siedzącej. Dlatego omówię je bardziej szczegółowo.

Stopy pośrednio wpływają na ułożenie miednicy Podczas siedzenia na krześle, stopy są miejscem fizycznego styku między ciałem a podłożem. Ułożenie stop na podłożu ma wieloraki wpływ na biodra. Ustawienie stop na zewnątrz lub do środka powoduje odpowiednie skręcenie bioder. Obrót bioder do środka lub na zewnątrz przy wyprostowanych stawach kolanowych, oddziałuje na miednicę. Oznacza to, że ułożenie stop pośrednio wpływa na pozycję miednicy.

Wpływ strzałki na miednicę
Kiedy stopy są skręcone do zewnątrz lub do wewnątrz, strzałka też obraca się do zewnątrz lub do wewnątrz. Mięśnie, więzadła i ścięgna łączące strzałka z kością udową powodują obracanie się jej do zewnątrz lub do wewnątrz. W ten sposób strzałka poprzez kość udową ma pośredni wpływ na miednicę. Wpływ ten jest bezpośredni w stosunku do mięśni i więzadeł znajdujących się pomiędzy strzałką a miednicą.

Biodra mają bezpośredni wpływ na ułożenie miednicy
Wszystkie więzadła mięśnie łączące miednicę z kością udową maja wpływ na ułożenie miednicy kości udowej wobec siebie. Kiedy ułożenie kości udowej względem miednicy ulega zmianie więzadła napinają się lub poluzowują, a mięsnie jednocześnie skracają lub wydłużają. W ten sposób biodra mają bezpośredni wpływ na ułożenie miednicy.

Kość krzyżowa ma bezpośredni wpływ na pozycję kręgosłupa. Kość krzyżowa jest podstawą kręgosłupa. Kręgosłup styka się z miednicą pomiędzy kością krzyżową a 5 - cioma kręgami lędźwiowymi (L5) w krzyżowo-lędźwiowej części pleców. Zmiana ułożenia kości krzyżowej ma bezpośredni wpływ na L% i zmienia ułożenie kręgosłupa. Przy zmianie położenia kości krzyżowej zmienia się kształt kręgosłupa: - Kość krzyżowa do tyłu - wygięcie - Kość krzyżowa do przodu - wyprostowanie

Pozycja neutr. Pochyl. w przód  Pochyl. w tył

Ułożenie miednicy:	Neutralne	Pochyl. w tył	Pochyl.w przód
Na ułożenie głowy bezpośredni wpływ na kręgosłup. Zmiany w ułożeniu miednicy/kości krzyżowej powodują natychmiastowe zmiany kształtu kręgosłupa. Pozycja głowy zależy od kręgosłupa. Ułożenie kręgosłupa zależy całkowicie od pozycji kości krzyżowej.	Do przodu	W dół	W górę	Ułożenie głowy przy pasywnych ruchach miednicy
	Do przodu	Do przodu	Do przodu	Ułożenie głowy przy aktywnych ruchach miednicy

Mięśnie mające wpływ na miednicę w pozycji siedzącej

Miednica pochylona do tyłu: 1. Mięśnie brzucha wyginają górną część ciała do przodu i/lub przechylają miednicę do tyłu. 2. Tylna grupa mięsni uda wygina staw kolanowy, obraca strzałkę, rozprostowuje biodra i/lub przechyla miednicę do tyłu. 3. Mięśnie pośladków rozprostowują biodra, obracają je na zewnątrz/ i/lub przechylają miednicę do tyłu. Miednica pochylona do przodu: 1. Mięsnie pleców (różne) rozprostowują kręgosłup i/lub przechylają miednicę do tyłu. 2. Mięśnie stawu biodrowego zginają biodra i obracają nimi i/lub obracają biodra za zewnątrz i/lub przechylają biodra do przodu. 3. Mięśnie kolana rozprostowują staw kolanowy i zginają biodra i/lub pochylają

Podsumowanie
- Głowa i ręce to główne cele, na których koncentrujemy się przy pozycji siedzącej.
- Kręgosłup ma wpływ kieruje ułożeniem głowy i ramion.
- Kość krzyżowa ma wpływ na równowagę kręgosłupa.
- Biodra poprzez miednicę mają wpływ na ułożenie kości krzyżowej.
- Stopy przez strzałka mają wpływ na kość udową a w ten sposób, pośrednio, na miednicę.

Jak powinniśmy siedzieć?

1. Stabilne podparcie Dla osiągnięcia pozycji siedzącej umożliwiającej wykonywanie czynności i poruszane górną częścią ciała konieczne jest stabilne podparcie. Kiedy siedzimy nasza stabilność zależy przede wszystkim od płaszczyzny siedzenia i stóp. Podparcia oraz stabilności nie można przeceniać. Podparte muszą być odpowiednie miejsca, tak aby górna część ciała mogła wykonywać różne czynności. Nawet jeśli najlepsze podparcie daje twarda powierzchnia, należy rozważyć następującą ważną kwestię.

2. Rozkład nacisków Poza stabilnym podparciem, powierzchnia, na której siedzimy powinna zapewniać także właściwy rozkład nacisków. Poduszka i podstawa, które rozkładają nacisk na dużej powierzchni zmniejszają nacisk w obszarach podatnych na zmęczenie. W ten sposób możemy uniknąć zmęczenia mięśni z powodu potrzeby stabilizowania i trzymania ciała w pozycji wyprostowanej. Nieprzyjemny nacisk powoduje także zmęczenie pacjenta. Niebezpieczeństwem są zbyt miękkie poduszki, gdyż nie dają stabilnej pozycji siedzącej.

3. Możliwość ruchu w przód
W celu osiągnięcia pozycji siedzącej umożliwiającej wykonywanie czynności i ruchów, musimy mieć możliwość wyginania przedniej części ciała do przodu. W takiej pozycji pochylonej do przodu pracujemy i wykonujemy różne czynności. Z pochylonym siedzeniem będziemy mieli możliwość ruchu w przód. Jednakże będzie to męczące dla pleców i szyi oraz spowoduje ryzyko ześlizgnięcia się w przód.

4. Zmiana W dynamicznej pozycji siedzącej będziemy mieć możliwość ruchu w przód i położenia się w tył. Taka możliwość powinna istnieć. W przeciwnym razie, siedzenie będzie męczące i niewygoda stopniowo zacznie być coraz bardziej odczuwalna.
stabilność	czynność

5. Oparcie pleców
Dobre oparcie pleców jest kluczową sprawą dla uzyskania stabilnej pozycji siedzącej. Trudność polega na ustaleniu, gdzie umiejscowić podparcie i jaka ma być jego wielkość. Zbyt małe lub zbyt duże oparcie zawsze spowoduje poczucie dyskomfortu, choć w inny sposób. Przy ustalaniu wielkości oparcia, najważniejszą sprawą jest typ wykonywanych czynności.

6. Swoboda poruszania stopami
Swoboda poruszania stopami jest jednym z tych szczegółów, które mają decydujący wpływ na stabilność i możliwość wykonywania ruchów w pozycji siedzącej.

7. Bezpieczeństwo
Kiedy siedzimy wygodnie, możemy wykonywać ruchy i mamy dobre podparcie, to czujemy się bezpiecznie, spokojnie i wypoczęci fizycznie.

Czynniki, które powodują, że siedzenie staje się męczące
Jest kilka czynników powodujących, że siedzenie jest męczące i nieprzyjemne. Aby siedzenie w wózku inwalidzkim było wygodne należy tych czynników unikać.